[amdavadis4ever] 'નદી સત્ય છે, સા મેનો કાંઠો સુંદર છે અને આપણો કાંઠ ો શિવ' (લાઉડમાઉથ)

 

Please use http://translate.google.com/ to translate this article to Language of your choice. 'નદી સત્ય છે, સામેનો કાંઠો સુંદર છે અને આપણો કાંઠો શિવ' લાઉડમાઉથ : સૌરભ શાહ ગુજરાતી સાહિત્યકારો, લેખકો, કવિઓ, પત્રકારો અને પ્રવચનકારો ખૂબ ફરતા હોય છે. દેશમાં અને વિદેશમાં પણ કેટલાંક પોતાના પૈસે મોજથી ફરતા હોય છે, કેટલાંક પોતાની પાસેના મર્યાદિત પૈસાથી અલગારી રખડપટ્ટી કરતા હોય છે અને મોટાભાગના પારકે પૈસે જલસા કરતા હોય છે. પારકે પૈસે એટલે સરકારી ખર્ચે, ટૂરિસ્ટ વિભાગો કે પર્યટનઆયોજકોના ખર્ચે અથવા મિત્રો-ચાહકોના ખર્ચે અથવા કોઈને ગળે પડીને! પ્રવાસેથી પાછા ફરીને તેઓ પ્રવાસવર્ણનો લખતા હોય છે. ટ્રાવેલોગ એક આખો અલગ સાહિત્યપ્રકાર છે. ગુજરાતીમાં પારકે પૈસે પ્રવાસજલસા કરનારાઓનાં પ્રવાસ વર્ણનો મફતિયા મહેમાનગતિના અદૃશ્ય પેમેન્ટની રસીદ જેવાં લખાતાં હોય છે. લેસ્ટરમાં લતાબહેને દાળઢોકળી ખવડાવી હોય કે સાન ફ્રાન્સિકોમાં શાંતિભાઈને ત્યાં ખીચડી ખાધી હોય તો એના ઓડકારો તેઓ પ્રવાસવર્ણનોથી ચોપડીમાં પ્રસ્તુત કરતા હોય છે અથવા જે કંપની, સંસ્થા,સરકારી વિભાગ, રાષ્ટ્ર દ્વારા પોતાને સ્પેન્સરશિપ યાને કે ફ્રિ જન્કેટ મળી હોય તેની (સારી ભાષામાં કહીએ તો) દલાલી કરતાં વખાણો તેઓ વાચકોને માથે મારે છે. ગાડીભાડું, લોન્ગ ડિસ્ટન્સ કોલ, રહેવાનો ખર્ચ, શોપિંગ વગેેરેના ખર્ચ બચાવવા બદલ આભાર માનીને પ્રવાસ-વર્ણનનું આખે આખું પુસ્તક વિદેશી યજમાનોને અર્પણ કરીને મફતિયા પ્રવાસની ગિલ્ટફીલિંગમાંથી મુક્ત થવાની કોશિશ થતી હોય છે.   આની સામે ગુજરાતી લેખકોમાં કેટલાંક ઉત્તમ પ્રવાસીઓ છે, જેમણે લખેલાં પ્રવાસવર્ણનો ગુજરાતી સાહિત્યનો અમૂલ્ય હિસ્સો છે. કાકા સાહેબ કાલેલકર, સ્વામી આનંદ,સ્વામી સચ્ચિદાનંદ, ભોળાભાઈ પટેલ અને પ્રીતિ સેનગુપ્તાથી માંડીને ચં.ચી.મહેતા, ગુણવંત શાહ, ચંદ્રકાન્ત બક્ષી, અમૃતલાલ વેગડ તથા જયેન્દ્ર ત્રિવેદી સુધીના સંખ્યાબંધ ગુજરાતી લેખકોએ યાદગાર પ્રવાસવર્ણનો લખ્યાં છે.   કવિ કલાપીએ મોટેભાગે પદ્યમાં જ કામ કર્યું છે, ગદ્ય ખૂબ ઓછું લખ્યું છે અને જે લખ્યું છે એમાંનો એક હિસ્સો છે 'કાશ્મીરનો પ્રવાસ' સો કરતાં વધુ વર્ષો પહેલાં, ૧૮૯૧ના ઓકટોબરની એકત્રીસમી તારીખે સવારે અગિયાર વાગ્યે, જેલમ નદીમાં હોડીપ્રવાસ કરીને, કલાપી શ્રીનગર પહોંચે છે. એ વખતે રાવલપિંડી થઈને શ્રીનગર જવું પડતું. દિવાળીના દિવસો હતા. પંદર દિવસ કાશ્મીરમાં રહ્યા પછી કલાપી લખે છેઃ 'અમારી કાશ્મીરની ટૂંકી મુસાફરી ઈશ્વરકૃપાથી ખુશી - આનંદમાં પૂરી થઈ. કાશ્મીર એ સ્વર્ગ છે અને ત્યાં જવું મુશ્કેલ પણ છે. દેશનું યથાસ્થિત વર્ણન લખવું એ એક કવિનું કામ છે. તે કૈલાસ એવું છે કે, ગમે તેવો કવિ તેને માટે અલંકારો લખે તોપણ અતિશયોક્તિ થવાની જ નથી.'   કલાપીની કાશ્મીર ડાયરી એક કોલેજિયન કવિના પ્રવાસનિબંધ જેવી છે. ભરપૂર મુગ્ધતા, બિનજરૂરી વિગતો અને પ્રવાસકથાને સાહિત્યિક કૃતિ બનાવવાના આભાસનો ત્રિવેણી સંગમ.   એક અન્ય જૂનું પ્રવાસ-વર્ણન છે વિક્રમ સારાભાઈનાં બહેન લીના મંગળદાસનું. લીનાબહેન મંગળદાસે પોતાના સિદ્ધિપ્રાપ્ત પરિવારની કથા 'અખંડ દીવો' પુસ્તકમાં કરી છે અને ૧૯૩૪ થી ૧૯૩૬નાં વર્ષો દરમ્યાન લખાયેલી એમની ડાયરી 'સ્થળચિત્રો' નામે ૧૯૪૪માં પ્રગટ થઈ હતી જે આજે અપ્રાપ્ય છે. એ બે-ત્રણ વર્ષના ગાળામાં લીનાબહેને બંગાળ,ઓરિસ્સા, બિહાર તેમજ બે વાર યુરોપનો પ્રવાસ કર્યો ત્યારે એમની તરુણાવસ્થા હતી. પુસ્તકમાં, જો કે, યુરોપયાત્રાની વાતો નથી. શાંતિનિકેતન, વિશ્વભારતી અને કલાભવન વિશે વાત કરતાં ૧૯૩૪નાં અરસાનાં લીના મંગળદાસ લખે છેઃ   'આ જમાનો પરિવર્તનનો છે. સ્ત્રી-પુરુષના સંબંધોમાં પણ જબ્બર પરિવર્તન આવી રહ્યાં છે. સ્ત્રી-પુરુષોનાં સંબંધોમાં હવે કેવા ફેરફાર આવશે તેની કલ્પના કરી શકાય તેમ છે. આ કલ્પનાને મૂર્ત કરવા કેટલાંક યુગલો પ્રયોગ કરે છે. તેવું એક યુગલ મિસ્ટર સી અને મિસ એચ.નું છે.' આમ કહીને લેખિકા આ બેઉ સ્ત્રી-પુરુષ પરણ્યા વિના કેવી રીતે એકબીજા સાથે કોઈકવાર રહે છે એની વિગતો આપે છે ને કહે છેઃ 'તેઓ વચ્ચે બંધન કે દબાણને અવકાશ નથી. આમ રહેવાથી અરસ-પરસની લાગણીઓને સત્કાર કરવાનો અને ઊર્િમઓને કટાઈ ન જવા દેવાનો સતત યત્ન તેઓમાં દેખાય છે.'   ૨૦૧૨માં ૯૭ વર્ષ આયુષ્ય પૂરું કરનાર લીનાબહેન આ લખતી વખતે કઈ ઉંમરનાં હશે? લીનાબહેનની જન્મશતાબ્દીનું આ વર્ષ ગણાય. લખતી વખતે તેઓ ૧૬ કે ૧૮ વર્ષનાં તરુણી હશે. એ જમાનાની અર્થાત્ વીતેલી સદીની  ટીનએજરે, લિવ-ઈન રિલેશનશિપ શબ્દપ્રયોગ અસ્તિત્વમાં પણ નહોતો ત્યારે કેટલી નાજુકાઈથી એ વિશેની સમજણ આપી છે તે જુઓ. કોઈકને થશે કે આવી બધી વાતો પ્રવાસવર્ણનમાં અપ્રસ્તુત છે. ના. પ્રવાસ દરમિયાન માત્ર નવાં સ્થળો જ નથી જોવાનાં હોતાં, નવા લોકો અને એ લોકોનાં વ્યક્તિત્વ-વિચારો પણ અનુભવવાનાં હોય છે. લીના મંગળદાસે શાંતિનિકેતનનો પ્રવાસ કરવાને બદલે અમદાવાદમાં શાહીબાગના પોતાના પ્રસિદ્ધ બંગલો 'રિટ્રીટ'ની બહાર નથી નીકળવું એવું માન્યું હોત તો તરુણ ઉંમરે તેઓ સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધોના એક નવા પરિમાણના પ્રત્યક્ષ પરિચયથી વંચિત રહ્યાં હોત એ શક્ય છે.   પ્રવાસો માણસને કુદરતની જ નહીં, બીજા માણસોની પણ નિકટ લાવે છે.   અમૃતલાલ વેગડ 'લેખક' નથી છતાં અદ્ભુત શૈલીમાં પ્રવાસવર્ણન લખે છે. એમનો પ્રવાસ મોટરગાડી કે વિમાનમાં બેસીને નથી થયો, પગપાળા થયો છે.'પરિક્રમા નર્મદા મૈયા'ની પુસ્તક માત્ર ટ્રાવેલોગ ન બની રહેતાં એક યુનિક અનુભૂતિની યાત્રા બની જાય છે. અમરકંટક અને જબલપુર-ભેડાઘાટથી છેક ભરૂચ-વિમલેશ્વર સુધીના નર્મદાના તટ સુધીનો પ્રવાસ અમૃતલાલ વેગડે પગપાળા કર્યો છે. આ નર્મદાપ્રવાસ શાસ્ત્રોકત નિયમાનુસાર કરેલી પરિક્રમા નથી પણ દિવાળી કે ઉનાળાની રજાઓ દરમિયાન કરેલી નર્મદાની તૂટક પદયાત્રાઓ છે. છતાં આ યાત્રાઓ દરમિયાનની પોતાની તથા સાથી પ્રવાસીઓની ભાવના તીર્થાટન માટે નીકળેલા પરકમ્માવાસીની જ રહી છે એવી સ્પષ્ટતા અમૃતલાલ વેગડે પ્રવાસ વર્ણનના આરંભે જ કરી દીધી છે.   જંગલ, સાધુ અને નદીનું વિશ્વ અહીં ખૂલે છે. સાથે છે ખપ પૂરતો સામાન અને અપાર અગવડોને વધારાના અનુભવમાં ગણી કાઢવાની તૈયારી. એક જગ્યાએ વેગડસાહેબ લખે છેઃ 'એ સાચું કે નદીને બે કાંઠા હોય છે પણ આપણને તો એ જ કાંઠો કામ આવે છે જે આપણી બાજુ હોય છે. અહીં આપણે નહાઈ શકીએ, તરી શકીએ, પનિહારીઓ પાણી ભરી શકે અથવા ખેડૂતો એમનાં ખેતરો માટે પાણી લઈ શકે. આપણી બાજુનો કાંઠો આપણા માટે અનેક રીતે કલ્યાણકારી છે. સામા કાંઠાનો આપણા માટે આવો કોઈ ઉપયોગ નથી. માત્ર અહીં બેઠાં બેઠાં એનું સૌંદર્ય માણી શકીએ. તો એક રીતે કહી શકાય કે નદી સત્ય છે, આપણી બાજુનો કાંઠો શિવમ્ છે અને સામેનો કાંઠો સુંદરમ છે. સત્યમ્,શિવમ્, સુંદરમ્!'   આટલું કહ્યા પછી અમૃતલાલ વેગડ પંચલાઈન આપે છેઃ   'પરંતુ જે સામે કાંઠે રહેતા હોય, એમને એમનો કાંઠો શિવમ્ અને આપણો કાંઠો સુંદરમ્. આપણાથી ઠીક વિપરીત છતાં બંને સાચા!'   રસિક ઝવેરી અને ચં.ચી.મહેતાનાં પ્રવાસવર્ણનો રંગદર્શી વધારે હોય છે, એમાં કલ્પનાનો પાસ ચડયો હોય એવું વારંવાર લાગે. ઘણા લેખકો પોતાનું ઈમ્પોર્ટન્સ વાચકોની આંખમાં વધારવા માટે વારંવાર નેમ-ડ્રોપિંગ કરે, મોટા-અગત્યના માણસો સાથે જાણે પોતાની રોજની ઊઠ-બેસ ને ઘરોબો હોય એવી ઈમ્પ્રેશન ઊભી કરે. એટલું જ નહીં બીજાઓ બુડથલ છે અને પોતે જ એક દેવના દીધેલ છે એ રીતે દરેક અનુભવને વળ ચડાવી ચડાવીને અતિશયોકિતભર્યા અંદાજમાં પેશ કરે. આવું લખાણ વાંચીએ ત્યારે નગરના ચાર રસ્તા પર કોઈ મહાનુભાવના પૂતળા પર ચડીને કોઈ માણસ પોતાનાં કપડાં કાઢીને 'મને જુઓ, મને જુઓ' કહેતો હોય એવું લાગે. કોઈપણ સારા લેખકે પ્રવાસલેખકોએ તો ખાસ, આવાં અતિશયોક્તિભર્યાં લખાણો લખીને વાચકોનું ધ્યાન આર્કિષત કરવાની લાલચમાંથી બચવું જોઈએ. કારણકે, વાચકો તમારા મોઢે કંઈ કહે કે ન કહે, મનમાં બધું જ સમજતા હોય છે.     ચંદ્રવદન ચીમનલાલ મહેતા ઉર્ફે ચં.ચી.એ. ઉત્તમ બાળકાવ્યો લખ્યાં ('મેં એક બિલાડી પાળી છે'થી લઈને 'કાલે રજા છે, ગઈ છું જા થાકી ' સુધીનાં) અને કેટલુંક ઉત્તમ સાહિત્યસર્જન કર્યું. (દા.ત. નાટક 'આગગાડી'), પરંતુ અહીં વાતો એમનાં પ્રવાસવર્ણનોની થાય છે, એમાં રહેલાં નેમ ડ્રોપિંગની તથા અતિશયોક્તિઓની થાય છે.   વિનોદ ભટ્ટે ચં.ચી.વિશે એક વખત લખ્યું હતું કે, અગાઉ ચં.ચી.એ. એસ.આર.ભટ્ટ (અંગ્રેજી સાહિત્યના વિદ્વાન પ્રોફેસર) ને પૂછયું હતું, 'એ પેલો ઝયાં પોલ સાર્ત્ર જીવે છે કે મરી ગયો?'   'કેમ?' એસ.આર.ભટ્ટે પૂછયું.   'મેં તેનો ઈન્ટરવ્યૂ લખી નાંખ્યો છે,' ચં.ચી. કહે.   ભટ્ટસાહેબે જણાવ્યું, 'એ હજી જીવે છે.'   'તો તો વાંધો નહીં....' ચં.ચી.એ. શ્વાસ હેઠો મૂકતાં કહ્યું હતું.     વિનોદ ભટ્ટનો આ માત્ર નિર્દોષ વિનોદ હશે પણ એમાં ચં.ચી.ના વિદેશ પ્રવાસ અંગેનાં લખાણોમાં ડોકાતી અંગૂઠામાંથી રાવણ ચીતરવાની કળા તરફ ઈશારો છે.

__._,_.___

---

Posted by: Bhupendra Jesrani <jesranibd@yahoo.co.in>

---

Reply via web post

•

Reply to sender

•

Reply to group

•

Start a New Topic

•

Messages in this topic (1)

---

Have you tried the highest rated email app?

With 4.5 stars in iTunes, the Yahoo Mail app is the highest rated email app on the market. What are you waiting for? The Yahoo Mail app is fast, beautiful and intuitive. Try it today!

---

World&#39;s Best forwarded emails...

Spread a word to join amdavadis4ever-subscribe@yahoogroups.com

To translate the posted material into your native/regional language,
please visit http://translate.google.com/

Like us on facebook: amdavadi amdavadi

Visit Your Group

• New Members 76

• Privacy • Unsubscribe • Terms of Use

.

__,_._,___