[amdavadis4ever] દલિત-દર્શન: આપણી દવામા ં જ ઝેર છે! Raj Goswami

 

Please use http://translate.google.com/ to translate this article to Language of your choice. દલિત-દર્શન: આપણી દવામાં જ ઝેર છે! Raj Goswami આધુનિક રાજકીય વ્યવસ્થાથી બીજા માણસને બર્દાસ્ત કરવાની ફરજ પડી છે, સ્વભાવ બદલવાની નહીં. એનાથી આક્રોશ-નારાજગી વધ્યાં છે   માણસના મગજનો આવિષ્કાર થયાને 20 લાખ વર્ષ થયાં છે તેવો અંદાજ છે. મગજની જરૂર એટલા માટે પડેલી જેથી જંગલમાં જીવતા રહેવા માટે જે ઝૂંટાઝૂંટ ચાલતી હતી તેમાં મદદ મળે. જંગલમાં દરેક પ્રાણી પોત-પોતાની રીતે તાકાતવર થતાં રહ્યાં છે જેથી તાકાતના બળથી ટકી રહેવાય. જે તાકાતમાં નબળાં પડ્યાં તેમની પ્રજાતિ કાળક્રમે ઘસાઈ ગઈ. એમાં માનવ પ્રજાતિ સૌથી સક્ષમ અને કુશળ નીવડી, કારણ કે એની પાસે બુદ્ધિનું શસ્ત્ર હતું.   જંગલની એ સંસ્કૃતિમાં શિકારી અને શિકાર, એમ બે વર્ગ હતા. એમાં એક વર્ગ પાસે અક્કલ આવી એટલે ખાવા-પીવા માટેની ઝૂંટાઝૂંટમાં નિયમો અને પરંપરાની સંસ્કૃતિ પેદા થઇ જેમાંથી આક્રમક અને આક્રાંત, રાજા અને નોકર, દમનકર્તા અને દલિતનો વર્ગ પેદા થયો. માણસે એની બુદ્ધિથી પ્રાકૃતિક સંપદા પર પોતાનો એકાધિકાર તો જમાવ્યો જ, એ અધિકાર કેવી રીતે મળે અને કોને મળે એની વિધિ પણ નક્કી કરી. બુદ્ધિની આ સંસ્કૃતિમાં માણસોય બે વર્ગમાં વહેંચાયા, જેમાં એકની પાસે સત્તા, સંપત્તિ અને સમજનો વિશેષાધિકાર આવ્યો જેના ઉપયોગથી એણે બીજા વર્ગને દબાવવાનું શરૂ કર્યું. દલિત શબ્દનો મતલબ જ જેનું દલન કરવામાં આવ્યું હોય, દમન કરવામાં આવ્યું હોય, જેને કચડવામાં, મસળવામાં આવ્યો હોય એવો થાય છે. આઝાદીના સમયથી દલિત શબ્દનો અર્થ ઘણો બદલાઇ ગયો છે. દલિત મસીહા ડૉ. આંબેડકરના આંદોલન પછી આ શબ્દ હિન્દુ સમાજની સીડીમાં જે સૌથી નીચે છે, જેની સાથે સૌથી ઉપરવાળો આભડછેટ રાખે છે તે તમામ વર્ગો માટે વપરાય છે. હવે દલિત શબ્દ અસ્પૃશ્ય જાતિની આંદોલનકારી માનસિકતાનો પર્યાય બન્યો છે. એટલા માટે જ દલિતોની વાત આવે ત્યારે એની પાછળની પૂરી રાજનીતિ પૂરી આક્રમકતા સાથે સપાટી પર આવી જાય છે અને એ ભાવુકતામાં એની તાર્કિક ચર્ચા હાંસિયામાં જતી રહે છે. સભ્ય સમાજની રચના જ એટલા માટે કરવામાં આવી હતી જેથી રોટી, કપડાં ઔર મકાનની મૂળભૂત જરૂરિયાત માટે જંગલી ઝૂંટાઝંૂટ ન થાય અને સમાજના પ્રત્યેક વ્યક્તિની એક સરખી રીતે દરકાર લેવામાં આવે. પૌરાણિક યુરોપમાં વેલ્ફેર સ્ટેટ (લોક હિતકારી રાજ્ય)નો ખયાલ આવ્યો તે પહેલાં સંગઠિત સમાજની રચના પાછળ 'બહુજન સુખાય બહુજન હિતાય'ની ભાવના હતી, પરંતુ એ સંગઠિત સમાજમાં એવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવી જેમાં માણસની દમન કરવાની, નિયંત્રણ કરવાની, પોતાને સર્વેસર્વા, દેવના દીધેલ સાબિત કરવાની જંગલી લાલસાને વૈધતા પ્રાપ્ત થઇ. જંગલની પેલી ઇલાકાઇ અને કબીલાઇ માનસિકતા સભ્ય સમાજની રચના સાથે વધુ રંગ લાવી છે કારણ કે અગાઉ માણસ પાસે માત્ર શરીરની જ તાકાત હતી પરંતુ હવે એની પાસે બુદ્ધિશક્તિ, કલ્પનાશક્તિ અને જ્ઞાનશક્તિ પણ છે. બુદ્ધિના આધારે દમન કરવામાંથી જ વારસો, પદક્રમ અથવા ઊંચ-નીચની વ્યવસ્થા આવી. આ વ્યવસ્થામાં ધર્મની અનુમતિ જોડાઇ એટલે અન્યાય અને અસમાનતાના આખા ખેલને સામાજિક અધિકૃતતા પણ મળી ગઇ. આમાંથી જ એ વિરોધાભાસ આવ્યો કે એક તરફ હિન્દુ શાસ્ત્રો અને મહાપુરુષો કણ-કણમાં દિવ્ય આત્માના ગુણગાન ગાતા હતા ત્યારે એવા આત્માઓએ જ અમાનુષી વ્યવસ્થાની રચના કરી જ્યાં એમના જ સહ-આત્માઓને એ બધા જ અધિકારો, સૌભાગ્ય અને સંજોગોથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા જેના પર એમણે પોતે જ જન્મથી, કર્મથી અને ધર્મથી કબજો જમાવ્યો હતો. બીજી વ્યક્તિ કે સમુદાય પર હાવી થવું, એને અલગ અથવા પૃથક ગણવો એ માણસની (જંગલી) વૃત્તિમાં એટલું વણાયેલું છે કે સમાનતાના ઉચ્ચ આદર્શ છતાં માણસો અસમાનતા અને અન્યાયી વ્યવસ્થાની રચના જ કરતા રહ્યા છે. સંસારમાં એક પણ સમાજ એવો નથી જ્યાં માણસ સાથે એના રંગ, ઊંચાઇ, વજન, જાતિ, દેખાવ કે ગોત્ર જેવી પ્રાકૃતિક બાબતો કે રાજનીતિ, આર્થિક સ્થિતિ, ભૌગોલિકતા કે ઇતિહાસ જેવી સામાજિક બાબતોના આધારે ભેદભાવ ન થતો હોય. ભારતમાં વૈદિક વર્ણ વ્યવસ્થાની રચનામાં બ્રાહ્મણોએ ધર્મના નામે પ્રભાવ ઊભો કર્યો, ક્ષત્રિયોએ રાજનીતિની તાકાતથી સ્થાન મેળવ્યું અને વૈશ્યોએ અર્થોપાજનમાં એકાધિકાર ઊભો કર્યો. બાકી રહ્યો તે વર્ગ આ ત્રણની સેવા-ચાકરીમાં લાગી ગયો. તર્ક એવો હતો કે કોઇ એક જ માપદંડ નહીં, પણ ક્ષમતાઓના આધારે સમાજનું વિભાજન થવું જોઇએ. આ વર્ણ વ્યવસ્થામાંથી જ, આપણે જેને કાસ્ટ સિસ્ટમ કહીએ છીએ તે, જાતિ વ્યવસ્થા આવી. ઘણા લોકો વર્ણ અને જાતિ વચ્ચે ભેળસેળ કરે છે. વર્ણની કલ્પના વર્ગ અથવા શ્રેણી અથવા જમાત તરીકે થઇ હતી. ઋગ્વેદમાં માણસના રંગના આધારે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર એમ ચાર ભાગમાં સમાજનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતમાં આપણે જે જોઇ રહ્યા છીએ તે આ વર્ણ વ્યવસ્થા નથી, પણ જાતિ વ્યવસ્થા છે જેનો સંબંધ કામ કરવાની કુશળતા કે વિશેષતા સાથે નથી, પરંતુ વંશ અથવા ગોત્ર સાથે છે. આ જાતિ વ્યવસ્થા વર્ણ વિભાજનમાંથી આવી કે નહીં તે તો સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ એટલું સ્પષ્ટ છે કે ભારતમાં સામાજિક અસમાનતા અને ઊંચ-નીચનો ભેદ દૂર કરવામાં તમામ રાજકીય-સામાજિક પ્રયાસો નિષ્ફળ જવાનું કારણ 'તારા બાપાનું નથી, મારા બાપાનું છે'ની આ ભાવના છે. એક્ચુઅલી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકતાંત્રિક અને ઉદારીકરણવાળા આધુનિક ભારતમાં-જ્યાં તમામને એક સમાન રાજકીય અને આર્થિક અવસર મળે છે- આજેય બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યોનો અધિકાર અબાધિત રહ્યો છે. મિત્ર આકાર પટેલે એક વખત લખ્યું હતું કે ભારતમાં બ્રાહ્મણો, વાણિયા અને જૈનો મળીને કુલ 6 પ્રતિશત છે પરંતુ શેરબજારની 30 સૌથી મોટી કંપનીઓ આ ત્રણ સમુદાય વચ્ચે વહેંચાયેલી છે. ભારતનો સૌથી મોટો સમુદાય શૂદ્ર છે. આકાર પટેલ શૂદ્રની વ્યાખ્યા અછૂત નહીં, પણ કિસાન, દેહાતી અને ગામડિયા તરીકે કરે છે. એ લખે છે કે બ્રાહ્મણો અને બનિયા ભારતના પ્રાઇવેટ સેક્ટરમાં સંપૂર્ણપણે છવાયેલા છે. બીજી તરફ રાજનીતિમાં શૂદ્રો (દેહાતીઓ)નો દબદબો વધી રહ્યો છે. હવે પરંપરાગત રીતે જેમને સંસાધનથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા તે દલિતોને ઉદ્યમી અને વ્યવસાયી બનાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. એટલે, જે જાતિવ્યવસ્થાએ ભારતને સામાજિક-ધાર્મિક આકાર આપ્યો હતો તે જ વ્યવસ્થાથી ભારતની રાજકારણ અને ઉદ્યોગ વ્યવસ્થાને રી-ફ્રેમ કરવામાં આવી રહી છે. એનો મતલબ એમ થયો કે જે અન્યાયી વ્યવસ્થાને જડમૂળથી ઉખાડી મૂકવાની નેમ હતી તે નેમ નિષ્ફળ ગઇ છે અને હવે એને ઓછી અન્યાયી બતાવવાની કોશિશ જારી છે. લોકતંત્રમાં જાતિ વ્યવસ્થા દૂર થઇ જશે તેવી આશા હતી, પરંતુ વોટ-બેંકની રાજનીતિમાં એ હિન્દુઓમાં જ નહીં, મુસ્લિમ અને ઇસાઇઓમાં પણ વધુ મજબૂત થઇ છે. અગાઉ આ ભેદભાવ નકારાત્મક હતો. હવે એ સકારાત્મક છે, પણ ભેદભાવ તો યથાવત્ જ છે. આમાં સામાજિક સમાનતા કે એકતાને બદલે વિભાજન જ થતું રહ્યું છે. દલિત રાજકારણ અને દલિત સાહિત્ય એ નવી શર્ત કે પરિભાષા છે. હૈદ્રાબાદમાં દલિત વિદ્યાર્થી રોહિત વેમુલાની આત્મહત્યા એ હકીકતનો દિશાનિર્દેશ છે કે ભારતમાં આજેય દલિતોને તળિયે રાખવાની કે અપમાનજનક અવસ્થામાં રાખવાની ઘટનાઓ બનતી રહે છે. આધુનિક રાજકીય વ્યવસ્થામાં આશા એવી હતી કે કાયદા-કાનૂનથી મનુષ્યના જાતિ સ્વભાવમાં પરિવર્તન આવશે, પરંતુ એનાથી બીજા માણસને બર્દાસ્ત કરવાની ફરજ પડી છે, સ્વભાવ બદલવાની નહીં. એનાથી આક્રોશ અને નારાજગી વધી છે અને નવી રસમો મારફતે વંશ-વારસાનો એકાધિકાર બરકરાર રાખવાના પ્રયાસ થઇ રહ્યા છે. આજે ઉપર બેઠેલો, દેવનો દીધેલ, ખાસ માણસ જાતિનું નામ લઇ શકતો નથી. જાતિ સમસ્યા પર જો ચર્ચા કરે તો એને બ્રાહ્મણવાદી ગણીને પીટવામાં આવે. જો કોઇ શૂદ્ર હિન્દુ સંસ્કૃતિની સારી બાબતનાં વખાણ કરે તો એને ગદ્દાર ગણીને બહાર કરી દેવામાં આવે. જ્યારે પણ કોઇ દલિતનો અન્યાયના સમાચાર આવે છે ત્યારે રાજનેતાઓ એમના વોટની ચિંતામાં ભાવુક થઇ જાય છે, દલિત નેતાઓ આંદોલનનો અવાજ કરે છે. ટીવી ચેનલવાળા ઉગ્ર દલીલો કરે છે. ઉપલા વર્ગના હિન્દુઓ અપરાધભાવથી ખામોશ થઇ જાય છે. બીજીવાર ફરી આવો ઉપદ્રવ થાય ત્યાં સુધી બધુ યથાવત્ થઇ જાય છે. ભારતમાં શિક્ષણ અને વ્યવસાયની સમાન તક છે એમ કહેવું સફેદ જૂઠ છે. ભારતના 50 મિલિયન લોકોનો મધ્યમ વર્ગ સતત ફરિયાદ કરી રહ્યો છે કે જાત-ભાતનાં આરક્ષણોના નામે તેની સાથે ભેદભાવ કરાઇ રહ્યો છે અને તેની યોગ્યતાને અવગણવામાં આવી રહી છે. ગુજરાતમાં અનામત માગી રહેલા પાટીદારો આવી જ ભાવનાથી પીડાઇ રહ્યા છે. ગુર્જરો અને પાટીદારો પણ આરક્ષણ માગી રહ્યા છે એ બતાવે છે કે જાતિની આખી વ્યવસ્થા કેવી રીતે રી-ફ્રેમ થઇને આપણી વચ્ચેથી ખસવાનું નામ લેતી નથી. કદાચ આપણી દવામાં જ ઝેર છે.

__._,_.___

---

Posted by: Bhupendra Jesrani <jesranibd@yahoo.co.in>

---

Reply via web post

•

Reply to sender

•

Reply to group

•

Start a New Topic

•

Messages in this topic (1)

World&#39;s Best forwarded emails...

Spread a word to join amdavadis4ever-subscribe@yahoogroups.com

To translate the posted material into your native/regional language,
please visit http://translate.google.com/

Like us on facebook: amdavadi amdavadi

Visit Your Group

• New Members 62

• Privacy • Unsubscribe • Terms of Use

.

__,_._,___