[amdavadis4ever] જીવનની સાદ ીસીધી વાતોન ે કોણે ગૂંચ વી નાખી.... અવિનાશી શું હોય છે જગત માં અને જીવ નમાં.....-જ ે ન સમજાયુ ં તે બધું જ શું અલૌકિક ગણી લેવાનુ ં....ધર્મગ્ રંથોનાં નવા ં અર્થઘટનો. ...સૌરભ શાહ

 

Please use http://translate.google.com/ to translate this article to Language of your choice. જીવનની સાદીસીધી વાતોને કોણે ગૂંચવી નાખી સૌરભ શાહ                                       ખૂબ જ સરળ વાતોને મિથ્યા તર્કવેડાની શબ્દજાળ ગૂંથીને ગૂંચવી નાખવાથી માણસ અને ઈશ્વર વચ્ચે આડતનો ધંધો કરનારાઓનું કામ સારી રીતે ચાલે છે. ધર્મના દલાલો આવું કરે તો જ એમની દુકાન ચાલે અન્યથા કોઈ એમનો ભાવ પણ પૂછે નહીં   જૈન નથી હું, પણ પર્યુષણ શરૂ થવાના હોય એ પહેલાં એક સ્ટ્રેન્જ લાગણી ઉમટતી હોય છે મનમાં. સ્ટ્રેન્જ એટલે વિચિત્રના અર્થમાં નહીં, અજાણ્યાના અર્થમાં. એ દિવસ બરાબર યાદ છે જ્યારે આવી અજાણી લાગણી થઈ હતી. અગાઉ એવું ક્યારેય નહોતું બન્યું કારણ કે આવો કિસ્સો મારી જિંદગીમાં પહેલવહેલી વાર બન્યો હતો. પંચોતેર વર્ષનું સંતોષજનક આયુષ્ય પૂરું કરીને કાયમ માટે પોઢી જનારી વ્યક્તિએ પોતાના મૃત્યુના આગલે દિવસે મને પૂછ્યું હતું : આત્મા એટલે શું? વીસેક વર્ષ પહેલાંના પર્યુષણ દરમિયાન મહાવીર જન્મવાચનના દિવસે વહેલી સવારે મુંબઈની ચોપાટી પાસે આવેલા બિરલા ક્રીડા કેન્દ્રના સભાગૃહના બેકસ્ટેજમાં એ સદ્દગૃહસ્થ મળ્યા હતા. મારું વ્યાખ્યાન શરૂ થવાને થોડી જ મિનિટોની વાર હતી. મને સહેજ દૂર લઈ જઈને કહે : આ બધા મોટામોટા લોકો આત્મા અને પુદ્દગલ અને એવા એવા ભારેખમ શબ્દો વાપરીને અમને ગૂંચવી નાખે છે તો જો શક્ય હોય તો તમે પ્રવચનમાં સમજાવજો ને કે આત્મા એટલે શું? પછી એમણે ઉમેર્યું, હસતાં હસતાં, કે : મારા એક મિત્ર કહેતા હતા કે આત્મા જેવું કંઈ છે જ નહીં. એ તો જેમ એન્જિન ખોટકાય અને ગાડી બંધ પડી જાય એમ શરીરનું યંત્ર બંધ પડે એટલે માણસ મરી જાય, સાચી વાત? આ સવાલ પૂછી રહેલા ચીમનલાલ જે. શાહના નામની આગળ ચોવીસ કલાકમાં જ સ્વર્ગસ્થ વિશેષણ ઉમેરાઈ જશે એવો કોઈનેય ખ્યાલ નહોતો. અગ્રણી શહેરી, સાહિત્યપ્રેમી અને આનંદી એવા સ્વ. ચીમનભાઈના અવસાનના સમાચાર જાણ્યા પછી જ્યારે જ્યારે આ વિષય પર વાંચું છું, ચિંતન કરું છું કે લખું છું ત્યારે એમનો ચહેરો આંખ સામે આવી જાય છે. બાબાગુરુઓ અને પ્રોફેશનલ પોથીપંડિતોની પકડ આપણા સમાજની માનસિકતા પર કેટલી મોટી હશે કે માણસ આયુષ્યના 75મા વર્ષે પણ આત્મા શું છે એવા સવાલના જવાબની શોધમાં રહે છે. શોધ ખોટી નથી પણ જે શોધવાનું છે તે જ ખોટું છે. જિજ્ઞાસાની તીવ્રતામાં કોઈ ખામી નથી, પરંતુ જે બાબત માટે જાણવું છે તે બાબતની કન્સેપ્ટ જ આપણા મનમાં ખોટી છે, કહો કે ખોટી રીતે ઠોકી બેસાડવામાં આવી છે આપણા પર. 'khabarchhe.com' માટેની આ કૉલમ હું 75 નહીં 25 વર્ષના વાચકો માટે લખું છું. તમારે 50 વર્ષ પછી ચીમનભાઈની જેમ આવો કોઈ સવાલ તે વખતના કોઈ લેખકને પૂછવો ન પડે એ માટે થોડીક વાતો અત્યારથી જ તમે જાણી લો એવી મારી ઈચ્છા છે. આટલા બધા ધર્મગ્રંથો ખોટા અને તમે જ એકલા સાચા? આવું પૂછવાનું કોઈને જરૂર મન થશે. મહાન જ્ઞાનીઓ, ઋષિઓ અને તેજસ્વી ચિંતકોની, આદર્શ ધર્મગુરુઓની વાતો નકામી અને એક તમારી જ વાત કામની? કોઈને પૂછવું હોય તો આવો પ્રશ્ન પણ પૂછી શકે. જવાબમાં મારે માત્ર એટલું જ કહેવાનું કે કોઈ ખોટું છે એવું કહેવાનો મારો જરા સરખો આશય નથી. આશય માત્ર એટલું જ સમજાવવાનો છે કે હું પણ ખોટો નથી. મારો જ કક્કો સાચો ને બીજાનો ખોટો એવી કોઈ જીદ મારી નથી તો પછી હું ખોટો જ છું એવી જીદ બીજા કોઈએ પણ મારા માટે ન રાખવી જોઈએ. ધર્મ-તત્ત્વજ્ઞાન-અધ્યાત્મની બાબતમાં કોઈપણ વ્યક્તિ કોઈ નિશ્ચિત ફૉર્મ્યુલાથી જીવી ન શકે. શારીરિક સ્વાસ્થ્ય જાળવવા જેમ એલોપથીની કે નેચરોપથીની જ સારવાર લેવી એવી જીદ રાખવાને બદલે આ બે ઉપરાંત આયુર્વેદ, હોમિયોપથી આદિ વિવિધ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓના સંમિશ્રણથી ઊભી કરેલી મલ્ટીપથીથી તંદુરસ્તી વધુ સારી રીતે જળવાય એમ આ ક્ષેત્રનું પણ એવું જ છે. જ્યારે જે માફક આવે અને યોગ્ય જણાય અને સમયનો તકાદો જે હોય તે મુજબની સારવાર લેવાની. કોઈ એક જ ચિકિત્સા પદ્ધતિનું પૂંછડું પકડીને બેસી જવાથી બીજા કોઈને નહીં, આપણને પોતાને જ નુકસાન થતું હોય છે. જેવું શારીરિક આરોગ્યની બાબતમાં, એવું જ માનસિક સ્વાસ્થ્યની બાબતમાં. કોઈ એક જ વિચારસરણીની કંઠી બાંધીને બેસી જઈએ તો આપણું ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક તથા તત્ત્વજ્ઞાન વિષયક વિશ્વ કુંઠિત થઈ જાય, બંધિયાર થઈ જાય. ધીમે ધીમે એ હવડ જગ્યામાં રહેલા ઉત્તમ વિચારો પણ કોહવાઈ જાય અને વખત જતાં આપણું સમગ્ર મનોવિશ્વ દુર્ગંધમય બની જાય. આ બાબતમાં મગજની હવાબારીઓ જેટલી ખુલ્લી એટલું વધુ સારું. અમુક ધર્મગ્રંથમાં આવું કહ્યું એટલે એ જ સાચું અને બીજું બધું જ ખોટું એવું માનીને ન ચલાય. આપણને જેમનામાં શ્રદ્ધા હોય એ સાધુ-સંત કે મુનિ-મહારાજની વાણી કે એમના લેખિત શબ્દો સિવાયનું બીજું બધું જ નકામું છે એવું માનીને પણ ચાલી શકાય નહીં. સત્ય સામેના છેડે પણ હોઈ શકે છે એવું સ્વીકારવાથી આ છેડા પરની વાતને વધુ નિષ્પક્ષ રીતે તમે જોઈ શકો છો. સામે છેડે પણ સત્ય હોઈ શકે છે એવી ધારણાનો સ્વીકાર કરવાથી આ છેડો છોડીને કશુંક વિશેષ પામવા માટેની માનસિક યાત્રાનું સાહસ કરવાનું મન થઈ શકે છે. અહીં પથ્થર એટલા પૂજે દેવ જેવું નથી કરવાનું. નિરક્ષીર વિવેકની જરૂર તો અંતે પડવાની જ. આ વિવેક એટલે શું? રેલવે સ્ટેશન પર ધુમ્રપાન નિષેધનું પાટિયું હોય છે એટલે ત્યાં લોકો બીડી-સિગરેટ નથી પીતા. મંદિરોમાં ક્યારેય નો સ્મોકિંગનું સાઈન બોર્ડ જોયું છે? છતાં કોઈ ત્યાં ધુમ્રપાન કરતું નથી. ક્યાં અને ક્યારે શું કરવું- ન કરવું એની સમજ એટલે નિરક્ષીર વિવેક. ખૂબ જ સરળ વાતોને મિથ્યા તર્કવેડાની શબ્દજાળ ગૂંથીને ગૂંચવી નાખવાથી માણસ અને ઈશ્વર વચ્ચે આડતનો ધંધો કરનારાઓનું કામ સારી રીતે ચાલે છે. ધર્મના દલાલો આવું કરે તો જ એમની દુકાન ચાલે અન્યથા કોઈ એમનો ભાવ પણ પૂછે નહીં. પદ, પ્રતિષ્ઠા તથા પૈસા માટે જીવનની અત્યંત સાદી સીધી વાતોને એટલી જ સરળતાથી આપણી સમક્ષ મૂકવાને બદલે એને તર્કના રવાડે ચડાવીને ભુલભુલામણી સર્જી નાખવાથી સામાન્ય માણસો એમના પ્રત્યે અહોભાવથી જોતો થઈ જાય છે : આપ જ્ઞાની, અમે તો અજ્ઞાની એમ કહીને હાથ જોડીને બેસી રહે છે, ક્યારેક સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરી નાખે છે. વાસ્તવમાં તો જ્ઞાની એ છે જેની પાસે રહેલા જ્ઞાનના પ્રકાશથી આપણા અજ્ઞાનનું અંધારું દૂર થાય. જે જ્ઞાન આ અંધારું દૂર કરી શકતું નથી તે જ્ઞાન મિથ્યા છે. આવા વખતે વાંક અજ્ઞાનીનો નીકળે - આપણે જ સમજી શકતા નથી, આપણી જ પાત્રતા ઓછી, બાકી એમણે તો આપણી જાડી બુદ્ધિમાં સમજ ઉતારવાની કેટલી કોશિશ કરી એવું માની લઈએ છીએ. મિથ્યા જ્ઞાનીઓએ પોતે ખુલ્લા પડી ગયા પછી ભોંઠપ અનુભવવાની હોય, એને બદલે તેઓ આપણો અહોભાવ મેળવીને છટકી જતા હોય છે. વિ-જ્ઞાનની બાબતમાં કોઈ કહે કે એને પામવાની પાત્રતા સામાન્ય જનમાં ઓછી છે તો એ વાત સ્વીકારી લેવા તૈયાર છીએ. આઈન્સ્ટાઈનની ઈ ઈઝ ઈક્વલ ટુ એમસીસ્કવેરની અટપટી થિયરીથી માંડીને અહીં લખાયેલા હસ્તાક્ષર ઈમેલ દ્વારા સેંકડો-હજારો માઈલ દૂરના સ્થળે કેવી રીતે પહોંચી જાય છે એવી સાદા સિદ્ધાંતોને લગતી સાયન્ટિફિક વાતો પણ જો સામાન્ય માણસની સમજમાં ન આવે તો તેને કારણે વિજ્ઞાન પોતે મિથ્યા બની જતું નથી. પરંતુ અહીં વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનની નહીં, ધાર્મિક-આધ્યાત્મિક તથા તત્વજ્ઞાન વિષયક જ્ઞાનની વાત છે. વિજ્ઞાન વ્યક્તિના જીવનને ભૌતિક સ્તરે સ્પર્શે છે અને ધર્મ-આધ્યાત્મ-તત્વજ્ઞાન માનસિક સ્તરે, ચૈતસિક સ્તરે માણસ અનુભવે છે. ભૌતિક સ્તરની વાતો એક વત્તા એક બરાબર બેના નિશ્ચિત સમીકરણોથી ચાલે, માનસિક સ્તરની નહીં, અને અહીં જ આડતિયાઓને આપણે ગૂંચવી મારવાની જગ્યા મળી જાય છે. ભૌતિક ગણિતથી જે પર છે તે દુનિયા અત્યંત સરળ છે, એમાં ક્યાંય સંકુલતા નથી, એમાં ક્યાંય જડતા નથી, વાડ નથી, સીમામર્યાદા નથી, આટઆટલાં પોઝિટિવ પાસાંને માણસની તરફેણમાં વાપરવાને બદલે આ ખુલ્લાશનો, આ મુક્તિનો દુરુપયોગ કરીને હજારો વર્ષથી માણસ જાતની બુદ્ધિને ગૂંચવી નાખવામાં આવી રહી છે. મૂળભૂત તાત્વિક પ્રશ્નોને તપાસવાનું બાજુએ મૂકીને ટૂંકા સ્વાર્થના મનની સહેલગાહને તત્વજ્ઞાનમાં ખપાવી દઈને ભોળા, રાંક, લાચાર મનુષ્યોને અર્થાત્ આપણને સૌને હજારો વર્ષથી છેતરવામાં આવ્યા છે, પીડવામાં આવ્યા છે, ગુમરાહ કરવામાં આવ્યા છે. માટે જ માણસ 75 વર્ષ પૂરાં કર્યાં પછી પણ આ જ સવાલનો સંતોષજનક જવાબ શોધે છે, મૃત્યુના આગલા દિવસ સુધી આ પ્રશ્નના ઉત્તરની શોધમાં રહે છે : આત્મા એટલે શું?   આત્મા અમર છે એ વાતને આપણે આ રીતે પણ સમજી શકીએ કે કાલ ઊઠીને હું મૃત્યુ પામીશ ત્યારે મારા વિચારો, મારા સ્વભાવની લાક્ષણિકતાઓમાંથી પ્રગટતું મારું વર્તન, આ બધું જ એક નાનકડા અંશરૂપે તમારામાં તો જીવતું રહેવાનું જ છે   વનસ્પતિ સજીવ છે. છતાં ગુલાબનું ફૂલ કરમાઈને ખરી પડે છે ત્યારે બીજાં ગુલાબો એકબીજાંને પૂછતાં નથી કે પેલા ખરી પડેલા ગુલાબનો આત્મા ક્યાં ગયો? કીડીમાં પણ જીવ છે છતાં એક કીડીનો મૃતદેહ જોઈને બાકીની કીડીઓને આત્મા વિશે સવાલ થતો નથી. આત્મા વિશેના પ્રશ્નો માણસને જ થાય છે કારણ કે એ વિચારી શકે છે. આત્મા વિચારને કારણે જન્મે છે. આત્માનું અસ્તિત્વ માત્ર વિચારના સ્તર પર છે. આત્મા એક કન્સેપ્ટ છે અને કન્સેપ્ટને એક પ્રતીકરૂપે સમજવાની હોય, એને એક રૂપક ગણીને જીવનના તત્ત્વજ્ઞાનમાં ઊંડા ઉતરવાનું હોય. એને બદલે થયું છે શું? આત્માની આગળપાછળ એક મસમોટી જાળ ગૂંથી લેવામાં આવી. આત્માની કન્સેપ્ટને વૈચારિક સ્તરેથી ઉપાડીને એને લગભગ લગભગ ભૌતિક સ્તરે લઈ ગયા અને પછી તો એનાં વર્ણનો, ક્યારેક તો ચિત્રાત્મક વર્ણનો થવાં લાગ્યાં. આત્માનું તેજ બતાવવા ચિત્રમાં આભામંડળ મૂકાય અને મૃત્યુ પછી આત્મા શરીર છોડીને જતો હોય એવું દર્શાવવા શરીરમાંથી અવકાશ ભણી જતો તેજલિસોટો દેખાડાય. મારે ખૂબ નમ્રતાપૂર્વક કહેવું છે કે આત્મા વિશેની આવી ભ્રમણામાંથી બહાર આવ્યા વિના કોઈ પણ વ્યક્તિનો ખરો વિકાસ થવો શક્ય નથી. આત્મા એટલે માણસના વિચારો તથા એના અનુભવોમાંથી ઘડાયેલું એનું અંગત માનસિક વિશ્વ. હૃદયનું કામ યાંત્રિક રીતે શરીરના સંચાલનમાં ભાગ લેવાનું. મનુષ્ય માત્ર હૃદય નામના શરીરના એક અગત્યના અવયવને લીધે કે માત્ર અન્ય તમામ અવયવોને લીધે જીવતો નથી. એ પોતાની પાસેના માનસિક વિશ્વને કારણે પણ જીવે છે. કોઈના મૃત્યુ પછી આપણે જ્યારે એમને શ્રદ્ધાંજલિ આપતાં કહીએ છીએ કે એમનો આત્મા બહુ ઊંચી કોટિનો હતો ત્યારે એમ કહેવા માગીએ છીએ કે એમણે જીવનના અનુભવો દ્વારા તથા પોતાના વિચારો દ્વારા એક એવા અંગત માનસિક વિશ્વનું સર્જન કર્યું, જેને કારણે એમને પોતાને તો જીવવાનો આનંદ-સંતોષ મળ્યો જ, એમણે તો પોતાનું જીવન સાર્થક કર્યું જ, ઉપરાંત એમને કારણે એમની આસપાસની દુનિયાના લોકો પણ આનંદ-સંતોષનો સ્પર્શ અનુભવતા થયા. માણસના સ્વભાવ તથા એના અસલ વ્યક્તિત્વના સરવાળામાંથી આ આત્મા સર્જાય છે. સ્વભાવના અર્થાત્ વ્યક્તિત્વના ઘડતરના પાયામાં માણસના જીવનના અનુભવો/વિચારો હોય છે. માણસના આ અનુભવો તથા વિચારો દ્વારા ઘડાતા સ્વભાવનું અને વ્યક્તિત્વનું કાઠું એટલું મજબૂત હોવું જોઈએ કે બહારનું કોઈપણ પરિબળ એને નાનો સરખો ઘસરકો ય ન કરી શકે. કોઈના દબાણ હેઠળ ઝૂકી જતા વ્યક્તિત્વની કે કોઈના ડરને લીધે ઢંકાઈ જતા મનુષ્યના અસલી સ્વભાવની જ્ઞાનીઓએ તથા મનીષીઓએ દયા ખાધી છે. એમણે ભગવદ્દ ગીતાના સાંખ્યયોગમાં કહ્યું કે આત્માને શસ્ત્ર છેદી શકતું નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી, પાણી પલાળી શકતું નથી, વાયુ સૂકવી શકતો નથી : નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવક: ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુત: અને મહર્ષિ વેદવ્યાસે જ્યારે કહ્યું કે ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે, આ આત્મા કદી જન્મતો નથી અને મરતો પણ નથી અર્થાત્ એ નિત્ય છે, અવિનાશી છે ત્યારે એમને શું અભિપ્રેત હતું? અવિનાશી શું હોઈ શકે જીવનમાં? જીવનનાં મૂલ્યો, જીવન જીવવામાં હોકાયંત્રની જેમ કામ લાગતા સિદ્ધાંતો તથા જીવનની ગુણવત્તા માપવાની ફૂટપટ્ટી જેવી નીતિમત્તા. અવિનાશી આ મૂલ્યો, સિદ્ધાંતો, નીતિમત્તા છે. પૃથ્વી પર જ્યાં સુધી મનુષ્ય વસે છે ત્યાં સુધી આ સઘળું રહેવાનું કારણ કે એના (આ મૂલ્યો, નીતિમત્તા, સિદ્ધાંતો) દ્વારા જ જગતનું સંચાલન ઠીક રીતે થઈ શકે એમ છે, એવું આપણે જોઈ લીધું છે, આપણા પૂર્વજોએ પણ જોઈ લીધું, આપણા પછીની પેઢીઓને પણ એ જ અનુભવ થવાનો છે. એક આખી જનરેશન વૃદ્ધ થઈ જાય, મૃત્યુ પામે, નવી પેઢી દુનિયાને ભોગવતી થઈ જાય, સંભાળતી થઈ જાય તો પણ આ મૂલ્યો, નીતિમત્તા, સિદ્ધાંતોનું મહત્ત્વ નામશેષ નથી થવાનું. હા, જમાના મુજબ એમાં ફેરફારો જરૂર આવે છે, પણ એ ફેરફારો એટલે કેવા ફેરફારો? ચાર પગે ચાલતો મનુષ્ય ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન બે પગે ચાલતો થઈ જાય એ પછી એને વાંદરાની જેમ એક ડાળીએથી લટકીને બીજી ડાળીએ જવા માટે પૂંછડીની જરૂર ન રહે ત્યારે ક્રમશ: એ અવયવ શરીરમાંથી નામશેષ થઈ જાય. બસ, એવો ફેરફાર થાય, એ સિવાયનો નહીં. આત્મા અમર છે એનો અર્થ એ કે આ મૂલ્યો, સિદ્ધાંતો, નીતિમત્તા જેવાં સદ્દગુણો અમર છે. કોઈ પ્રામાણિક વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે છે ત્યારે આ જગતમાંથી પ્રામાણિકતા મરી પરવારતી નથી. ગાંધીજીના ગયા પછી જગતમાંથી સત્ય નામશેષ થઈ જતું નથી. શાશ્વત તથા અવિનાશી એવા સદ્દગુણોથી ઘડાતા સ્વભાવમાંથી અને વ્યક્તિત્વમાંથી સર્જાતા વિચારોને ધાકધમકીથી કોઈ ડરાવી શકતું નથી. એને કોઈનાય શસ્ત્રનો ડર નથી હોતો, ન તો અગ્નિ-પાણી જેવાં નૈસર્ગિક તત્ત્વો એનું કશું બગાડી શકવાનાં. મનુષ્યના જીવનમાં કુદરતે સર્જેલા સંજોગો દરમિયાન પણ આ સદ્દગુણો અડીખમ રહે છે. માટે જ કોઈ મૃત્યુ પામે છે ત્યારે શોક ન કરવા માટે જે સાંત્વન અપાય છે તેમાં કહેવાય છે કે એનો માત્ર દેહ ગયો, આત્મા નહીં, એના સદ્દગુણો મરી પરવારવાના નથી. એ સદ્દગુણો હવે તમને કોઈક અન્ય વ્યક્તિમાં અનુભવવા મળશે. આત્માની સમજને આવા વ્યવહારુ તથા તદ્દન સરળ સ્તરે લઈ ગયા પછી જિંદગીની ગૂંચ ઓછી થાય છે અને જીવનની ગંભીરતા વધે છે. મને એક બીજો વિચાર આવે છે આત્મા વિશે. આત્મા અમર છે એ વાતને આપણે આ રીતે પણ સમજી શકીએ કે કાલ ઊઠીને હું મૃત્યુ પામીશ ત્યારે મારા વિચારો, મારા સ્વભાવની લાક્ષણિકતાઓમાંથી પ્રગટતું મારું વર્તન, આ બધું જ એક નાનકડા અંશરૂપે તમારામાં તો જીવતું રહેવાનું જ છે. તમે એટલે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે મારી નિકટ રહેલી તમામ વ્યક્તિઓ. જેમ અત્યારે મારામાં એવા બધા જ લોકોના વિચારો-વર્તનોનો અંશ જીવે છે જેમની હું નિકટ હતો. મારા પિતા, મેં વાંચેલા લેખકો, મેં સાંભળેલા સંગીતના સર્જકો વગેરે - આ બધાનો નાનકડો અંશ એમના સ્વર્ગસ્થ થયા પછી પણ મારામાં જીવે છે. મારા ગયા પછી તમારામાં જે મારો એક અંશ જીવતો રહેશે એમાં આ બધાનો અંશ પણ હોવાનો. અર્થાત્ તમારામાં મારા ઉપરાંત મારા પિતા, એ લેખકો, એ સંગીતકારો વગેરેનો અંશ પણ જીવવાનો અને ભવિષ્યમાં તમે સો વર્ષનું આયુષ્ય પૂરું કરશો ત્યારે તમારી નિકટની વ્યક્તિઓમાં તમારો એક અંશ જીવવાનો જે અંશમાં મારો પણ એક અંશ હશે, જે અંશમાં મારા પિતા વગેરેના અંશો છે. આમ પિતા, લેખકો, સંગીતકારો વગેરેનો આત્મા મારામાં જીવે છે. ભવિષ્યમાં તમારામાં અને લાંબા ભવિષ્યમાં તમારા નિકટના લોકોમાં જીવશે. તેઓનો આત્મા આ અર્થમાં અમર છે, અને આ જ અર્થમાં મારો, તમારો, આપણા સૌનો આત્મા અમર છે. આત્માની આટલી સાદી સરળ સમજ અપનાવવાને બદલે આપણે જ્યારે બીજાઓના દોરવ્યા દોરવાઈ જઈએ છીએ ત્યારે જીવન ગૂંચવાઈ જાય છે. દરેક ધર્મના પાયાના ધર્મગ્રંથોમાં (ગીતા, કુરાન, બાઈબલ આદિ) વર્ણવાયેલી અલૌકિક ઘટનાઓને પ્રતીકરૂપે સમજવાની કોશિશ કરવાની હોય. કોઈપણ ધર્મના પાયાના ધર્મગ્રંથમાં રોજિંદા જીવન માટે અત્યંત ઉપયોગી થઈ શકે એવી અનંત શક્યતાઓ પડેલી હોય   આજથી લગભગ પોણા બે દાયકા પહેલાંની વાત છે. ઑગસ્ટ 1998માં માનસરોવરની યાત્રાએ જતાં પ્રોતિમા બેદી, અનેક ગુજરાતીઓ તથા અન્ય શ્રદ્ધાળુઓ મૃત્યુ પામ્યાં. એ દુર્ઘટના પાછળનાં કારણો સમજાવતા અનેક લેખો ભારતીય તેમજ વિદેશી છાપાં-મૅગેઝિનોમાં પ્રગટ થયા. એ લેખો વાંચનારાઓને કે ટીવી પર આ વિશે વિગતે જાણનારાઓને ખબર છે કે ભેખડો ધસી પડવી એટલે શું. શા માટે તે ધસી પડે. એને કારણે નદીના વહેણમાં અવરોધ કેવી રીતે આવે અને કેવી રીતે કૃત્રિમ જળાશય સર્જાવાથી એકરોની એકર જમીન ડૂબી જાય. જમીનની સાથે માણસો પણ. બસો-પાંચસો વર્ષ પહેલાં આવી દુર્ઘટના થઈ હોત અને એ જમાનામાં આપણે પણ જીવતા હોત તો શું માન્યું હોત આપણે? કુદરત કોપાયમાન થઈ. કુદરત રૂઠી ગઈ. માણસજાત પર ઈશ્વર ક્રોધે ભરાયો. હળાહળ કળજુગ આવી ગયો. આજની તારીખે નદીમાં પૂર આવે, ધરતીકંપ સર્જાય, વાવાઝોડાં આવે, દુકાળ પડે - નૅચરલ કૅલમિટીના નામે ઓળખાતી કોઈ પણ કુદરતી આપત્તિ ત્રાટકે ત્યારે બે ચોપડી ભણેલાને પણ ખબર હોવાની કે આ બધી ઘટનાઓનાં ભૌગોલિક-વૈજ્ઞાનિક કારણો કયાં હોય. ભગવાન આમાં ક્યાંય વચ્ચે નથી આવતો એ પણ સૌ કોઈ જાણતું હોય છે. જે વાત ન સમજાય તેને અલૌકિકમાં ખપાવી દેવાની આદત આપણને હજારો વર્ષથી પાડવામાં આવી છે. તર્કથી કે વિજ્ઞાનના આધારે જે વાત નથી સમજી શકાતી એમાં વાંક માણસની બુદ્ધિની ક્ષમતાનો છે, વિજ્ઞાનની મર્યાદાનો નહીં. વિજ્ઞાનની સીમાઓ અનંત છે. પાંચસો વર્ષ પહેલાં જે ધરતીકંપને ભગવાનનો રોષ માનવામાં આવતો તે હવે ભૂસ્તરશાસ્ત્રને લગતી માનવીય બુદ્ધિ વિકસી હોવાથી વિજ્ઞાનને આધારે સમજી શકાય એવી ઘટના લાગે છે. આજની તારીખે કુદરતના વણઉકેલ્યા લાગતા કેટલાક કોયડાઓના ઉત્તર થોડીક સદીઓ માનવજાત ધીરજ ધરશે એટલે જરૂર મળી જશે, અગાઉના કોયડાઓના ઉકેલ મળ્યા એમ. દરેક ધર્મના પાયાના ધર્મગ્રંથોમાં (ગીતા, કુરાન, બાઈબલ આદિ) વર્ણવાયેલી અલૌકિક ઘટનાઓને પ્રતીકરૂપે સમજવાની કોશિશ કરવાની હોય. કોઈપણ ધર્મના પાયાના ધર્મગ્રંથમાં રોજિંદા જીવન માટે અત્યંત ઉપયોગી થઈ શકે એવી અનંત શક્યતાઓ પડેલી હોય. આવા મૂળભૂત ધર્મગ્રંથો માનવજાતના જીવનને ઓછું કષ્ટમય કે વધુ સંતોષી બનાવવા માટે રચાતા આવ્યા છે અને આજે આપણે એને એના આખરી સ્વરૂપમાં વાંચીએ છીએ. આ મૂળભૂત ગ્રંથોની કન્ટેન્ટ ટાઈમ ટેસ્ટેડ છે, એની વાચનસામગ્રી સમયની થપાટો સામે યુગોથી ટકી રહી છે. ટકી શકે એવી નક્કર છે. પણ એ મૂળભૂત ધર્મગ્રંથો વિશેનાં વિવરણો, અર્થઘટનો, વિવેચનો, ભાષ્યો તથા ટીકાના ગ્રંથો વિશે આવું કહી શકાય નહીં. અનેક લોકોએ પોતાની કાચી સમજ કે પછી પોતાના ટૂંકા સ્વાર્થને કારણે એ મૂળભૂત ધર્મગ્રંથોનો મનઘડંત અર્થ કાઢીને શબ્દચાતુર્ય દ્વારા એ ધર્મના અનુયાયીઓને ભોળવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય એ શક્ય છે. બધા જ વિવરણકારોએ એવું કર્યું છે એમ માની લેવાની ભૂલ ન કરવી, પણ ઘણા લોકોએ એવું કર્યું છે. કોણે કોણે એ ધર્મગ્રંથોમાંની વાતોનું અર્થઘટન આપણા રોજિંદા આધ્યાત્મિક જીવનનો સ્તર ઊંચો આવે એ રીતે કર્યું છે તે શોધી કાઢવાનું કામ આપણું. આપણે પોતે નીરક્ષીર વિવેક વાપરીને કોઈનાથીય ગેરમાર્ગે દોરવાયા વિના નક્કી કરી લેવાનું. ધર્મગ્રંથોમાંની પ્રતીકાત્મક વાતોને યથાતથ સ્વીકારી લેવાથી અંધશ્રદ્ધાને જ પોષણ મળે. પરીકથાઓ અને દંતકથાઓની બાબતમાં આપણે પ્રતીકને પ્રતીક તરીકે જોઈને સ્વીકારી શકીએ છીએ. રૂપક, ઉપમા, અલંકાર આદિ લેખનશૈલીનાં ઉપકરણો-ઘરેણાંથી પ્રભાવિત થતા હોવા છતાં આપણે માનીએ છીએ કે ખરેખર કંઈ એવું નહીં બન્યું હોય. રાજકુમારીનો અવાજ રૂપાની ઘંટડી જેવો હતો એવું વાંચીએ છીએ ત્યારે રાજાની એ કુંવરી અત્યંત મૃદુ અને મધુર અવાજે બોલતી હશે એવી કલ્પના કરીએ છીએ. પણ એવું તો ક્યારેય માની લેતા નથી કે એ બોલતી હશે ત્યારે ટણિંગ, ટણિંગ, ટણિંગ અવાજ આવતો હશે. ધર્મગ્રંથોમાં આત્માને અમર કહ્યો તેનું અર્થઘટન આપણે ગયા સોમવારના લેખમાં જોઈ ગયા. યમરાજા, એમનો પાડો, વૈતરણી નદી, ગાયનું પૂંછડું - આ બધી કલ્પનાઓ ડિઝનીલૅન્ડની કોઈ રાઈડમાં પાંચ-પંદર મિનિટ બેસીને મજા કરી લેવા જેવી વૈચારિક સહેલગાહો છે. આવી રાઈડ્સમાં મન બહેલાવવા ક્યારેક જ બેસવાનું હોય. આઠ કલાક સુધી ઑફિસની ખુરશીમાં બેસતા હોઈએ એ રીતે આવી રાઈડ્સમાં બેસી ન રહેવાય. કમનસીબે, આત્મા ઈત્યાદિની પરંપરાગત માનસિક કલ્પનાઓમાં આપણે આઠ નહીં, ચોવીસે કલાક રમમાણ રહીએ છીએ, ક્યારેક તો જિંદગી પૂરી થાય ત્યાં સુધી એમાંથી બહાર નથી નીકળતા. કેટલીક ચિત્રકથાઓમાં વ્યક્તિનો ક્રોધ દેખાડવા એનાં આંખ-કાનમાંથી ધુમાડો નીકળતો હોય એવું ચિતરવામાં આવે છે. સામાન્ય અક્કલથી આપણે સમજીએ છીએ કે ખરેખર કંઈ એ રીતે ધુમાડા ન નીકળે. આત્માના તેજ માટે માથા પાછળનું આભામંડળ કે મૃત થઈ ગયેલા દેહમાંથી બહાર નીકળી રહેલા આત્માને દર્શાવવા અનંત ભણી જતા તેજલિસોટા વગેરેને આવી જ ચિત્રાત્મક કલ્પનાઓ ગણીને ચાલવાનું હોય. ભગવાન વિશેની કલ્પનાનું પણ એવું જ છે. ભગવાનમાં શ્રદ્ધા છે એવું કહીને વાસ્તવમાં તો આપણે આપણી જાત પર શ્રદ્ધા મૂકતા હોઈએ છીએ. ભગવાનને ભજીને હકીકતમાં તો આપણે આપણા પોતાનામાં રહેલી આપણા પ્રત્યેની આસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. ભગવાનને શોધવા માણસ બહાર ભટકતો રહે અને સાધુબાવાઓના કે ધંધાદારી ચિંતકોના રવાડે ચડી જાય એના કરતાં બહેતર છે કે માણસ પોતાના વિશે વિચારે. પોતાનામાં શ્રદ્ધા હશે તો જ એ ઉપર ઉઠવાનો છે. આત્મા વિશેની અગડમ બગડમ વાતો સાંભળીને અંધશ્રદ્ધાળુ બની જનારાઓ છેવટે તો જાત માટેની શ્રદ્ધા ગુમાવી બેસે છે અર્થાત્ તેઓ પોતાનો ભગવાન ગુમાવી બેસે છે. ધર્મગ્રંથોનાં નવાં અર્થઘટનો કર્યા વિના દરેક જમાનાનો છૂટકો નથી. સમયની સાથે મૂલ્યો, સિદ્ધાંતો, નીતિમત્તામાં પાયાના ફેરફારો ન થાય પરંતુ એનો જીવનમાં અમલ કરવાની રીતિઓમાં જરૂર વત્તા-ઓછા ફેરફારો કરવા પડે.   ભાગવત્ સપ્તાહોથી તમારામાંના ઘણા પરિચિત હશે. સ્વામી સચ્ચિદાનંદે 'શ્રી કૃષ્ણલીલા રહસ્ય'માં ભાગવતમાં વર્ણવવામાં આવેલી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની મુખ્ય લીલાઓનું આધ્યાત્મિક રીતે અર્થઘટન કર્યું છે અને તે પહેલાં એમણે એવું સ્થાપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે કે, આ કૃષ્ણ લીલાઓનું ઘટનાત્મક કે વ્યાવહારિક રૂપ વાસ્તવમાં શક્ય નથી. માટે જ એને પ્રતીકરૂપે ગણીને, એનો યથાતથ સ્વીકાર કરવાને બદલે, એનું આધ્યાત્મિક અર્થઘટન કરવું જોઈએ. સ્વામી સચ્ચિદાનંદમાં આધુનિક વિચારસરણી તથા સંપૂર્ણ સંતભાવનાનો વિરલ સંગમ છે અને એટલે જ ચાર દાયકાઓથી તેઓ યુવાનોમાં પણ ખાસ્સા વંચાય છે, સંભળાય છે. હું એમના ઘણા વિચારોથી પ્રભાવિત છું (મારો પ્રથમ નિબંધસંગ્રહ મેં એમને અર્પણ કર્યો, બીજો મારાં માબાપને). તેઓ માને છે કે, આધ્યાત્મ માર્ગની શ્રેષ્ઠ સાધના ભક્તિમાર્ગ છે અને ઈશ્વર-શરણાગતિ વિના આધ્યાત્મમાર્ગ લુખ્ખો તેમ જ અહંભાવને પોષતો થઈ જતો હોય છે. સચ્ચિદાનંદજી કહે છે કે, શ્રદ્ધા વિના ભક્તિમાર્ગ શક્ય નથી અને પ્રત્યેક શ્રદ્ધા દરેકને માટે બુદ્ધિગમ્ય, તાર્કિક બનાવી શકાતી નથી. તેના, શ્રદ્ધાના, કેટલાક અંશ બુદ્ધિગમ્ય બને છે તો કેટલાક બુદ્ધિથી પર રહી જાય છે. આટલું સમજાવ્યા પછી તેઓ ભારપૂર્વક જે વાત સમજાવવા માગે છે તેનો એક એક શબ્દ સમજીને આ બે વાક્યો વાંચવાના : 'શ્રદ્ધા જ્યારે બુદ્ધિ વિરુદ્ધની પ્રક્રિયા બની જાય ત્યારે અંધશ્રદ્ધા અને વેવલાપણું પ્રગટે છે. એક વિવેકી ભક્ત તથા એક વેવલા ભક્તમાં બહુ મોટું અંતર હોય છે.' ધર્મગ્રંથોનાં નવાં અર્થઘટનો કર્યા વિના દરેક જમાનાનો છૂટકો નથી. સમયની સાથે મૂલ્યો, સિદ્ધાંતો, નીતિમત્તામાં પાયાના ફેરફારો ન થાય પરંતુ એનો જીવનમાં અમલ કરવાની રીતિઓમાં જરૂર વત્તા-ઓછા ફેરફારો કરવા પડે. જીવનની આધ્યાત્મિક રીતિ પ્રગટ કરવા માટે લખાયેલા ધર્મગ્રંથોનું નવું અર્થઘટન આ માટે જ જરૂરી છે. કનૈયાલાલ મુનશીએ 'કૃષ્ણાવતાર'ના મહાલેખનની પૂર્ણાહુતિ કરતાં કહ્યું હતું, 'આ લેખનમાં ઘણી વાર મહાભારત કે પુરાણમાંનાં પ્રસંગનિરૂપણોને મેં નવા અર્થમાં ઘટાવ્યાં છે. અર્વાચીન સર્જક જ્યારે પ્રાચીન જીવનનું નિરૂપણ કરે ત્યારે તેણે પોતાની કલ્પનાનો આશ્રય લેવો જ પડે છે. મને શ્રદ્ધા છે કે મેં જે છૂટ લીધી છે એ માટે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ મને ક્ષમા કરશે, પણ શ્રીકૃષ્ણને મેં જે રીતે જોયા છે એ રીતે જ મારે નિરૂપવા જોઈએ.' આ તબક્કે મારે પણ અગાઉના હપતામાં કહેલી વાત દોહરાવવી છે કે આત્મા એટલે શુંની નવી વિચારણા બદલ અગાઉ આ વિષયના વિવરણકારો મને ક્ષમા કરે. તેઓ ખોટા છે એવું કહેવાનો મારો આશય નથી પણ મારે મારાં જે વિવરણો કે અર્થઘટનો હોય તેને મારી રીતે જ નિરૂપવાં જોઈએ. સૌથી પહેલા લેખના આરંભે જેમનો ઉલ્લેખ થયો તે સ્વ. ચીમનલાલ જે. શાહે મૃત્યુના થોડાક વખત પહેલાં પોતાના જીવન વિશે આલેખેલા વિચારો એમની પ્રાર્થનાસભામાં શોકાતુર સ્વજનો સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા હતાંઃ 'પ્રત્યેક વ્યક્તિને શાંતિ જોઈએ છે, પણ મને શાંતિ છે, મને સંતોષ છે. હું પ્રસન્ન છું, મને કોઈ ફરિયાદ નથી. મને કોઈ વિષય નથી. હું પ્રત્યેક પળ આનંદમાં રહું છું. મારા દિલના નાનકડા મંદિરમાં મારા ભગવાન સાથે હું મસ્તીમાં છું. આવું કેટલા કહી શકે છે? જીવન ઉપવન (બગીચા) જેવું નથી, જંગલ જેવું છે અને એટલે જ આપણે, એક વિચારધારાવાળી વ્યક્તિ આપણને મળશે, એવી આશા રાખવી નહીં. આપણે હા એ હા કરવું. કોઈ અપેક્ષા રાખવી નહીં. કદાચ આ માર્ગે શાંતિનો અનુભવ થાય.' સ્વ. ચીમનભાઈ એમની હયાતિ દરમિયાન શાંતિ-સંતોષ-પ્રસન્નતા અનુભવતા રહ્યા એનો અર્થ એ કે તેઓ મોક્ષ પામ્યા. મોક્ષ કોઈ મર્યા પછી મેળવવાની લાગણી નથી. જીવતેજીવ જ પ્રાપ્ત કરવાનો હોય એને. ગાંધીજીએ ભગવદ્દ ગીતાનો સરળ ગુજરાતી અનુવાદ 'અનાસક્તિયોગ' નામે કર્યા પછી એની જે અદ્દભુત દીર્ઘ પ્રસ્તાવના લખી છે એમાં એમણે મોક્ષની એકદમ ગળે ઊતરે એવી વ્યાખ્યા આપી છે. ગાંધીજીને ગીતા વિશે ટિપ્પણ કરવાનો સો ટકાનો અધિકાર છે, આવો અધિકાર ગીતાનાં ભાષ્ય લખનારા તમામને પ્રાપ્ય નથી હોતો. ગાંધીજીએ ગીતાનો અનુવાદ કરતાં પહેલાં આડત્રીસ વર્ષ સુધી ગીતાના બોધ મુજબ જીવવાની કોશિશ કરી છે એવું એમણે પોતે જ કહ્યું છે. 'અનાસક્તિયોગ'ની પ્રસ્તાવનામાં ગાંધીજીએ એક તબક્કે લખ્યું છે : 'સાધનની પરાકાષ્ઠા તે જ મોક્ષ અને ગીતાનો મોક્ષ એટલે પરમ શાંતિ.' રોજિંદા વ્યવહારોમાં થતાં કકળાટ, કંકાસ, કજિયા અને ક્લેશ ઓછાં થઈ જાય અને ઘટતાં ઘટતાં તદ્દન નહિવત્ થઈ જાય અને તમે જાગૃતિના તેમ જ નિંદ્રાવસ્થાના બને એટલા વધુ સમય દરમિયાન પરમ શાંતિ અનુભવતા રહો એનો અર્થ એ જ થયો કે તમે મોક્ષ (અર્થાત્ મુક્તિ) મેળવી રહ્યા છો, મોક્ષ માણી રહ્યા છો. મોક્ષની આ સિવાયની અન્ય કોઈ અટપટી અને ક્યારેક બૂરી રીતે ભરમાવી દે એવી વ્યાખ્યાઓમાં અટવાઈ જવાને બદલે 'મોક્ષ એટલે પરમ શાંતિ' વાળી ગાંધીજીની વ્યાખ્યા વિશે વધુ ચિંતન કરવું સારું. સ્વ. ચીમનલાલ જે. શાહનો આત્મા મોક્ષ પામી ચૂકેલો આત્મા હતો. એમણે મને કે કોઈનેય એવું પૂછવાની આવશ્યકતા જ નહોતી કે : આત્મા એટલે શું?

__._,_.___

---

Posted by: Bhupendra Jesrani <jesranibd@yahoo.co.in>

---

Reply via web post

•

Reply to sender

•

Reply to group

•

Start a New Topic

•

Messages in this topic (1)

World's Best forwarded emails...

Spread a word to join amdavadis4ever-subscribe@yahoogroups.com

To translate the posted material into your native/regional language,
please visit http://translate.google.com/

Visit Your Group

• New Members 95

• Privacy • Unsubscribe • Terms of Use

.

__,_._,___