to translate this article to Language of your choice.

ખાવા-પીવાની બાબતો પણ વણાઈ ગઈ ચોવકોમાં!

'અન જીયારે નેં અન મારે'

મધ્યમ અને ગરીબવર્ગનો મોંઘવારી સામેનો સંઘર્ષ વ્યક્ત કરે છે, આ ચોવક. અનાજથી જ જીવન છે, અને અનાજ વગર મરણ છે. એટલે જ કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે ત્યારે કચ્છમાં એમ કહેવાય છે કે 'અટો ખુટ્યો' 'અટો' એટલે લોટ. એવી જ બીજી ચોવક છે 'બાજર ખુટી' મતલબ કે બાજરો ખૂટ્યો. અને 'અનજળ (અંજળ) પૂરા થ્યા'. એટલે કે અનાજ અને પાણી સાથેના સંબંધ પૂરા થયા!

અનાજ હોય તો બધું જ છે. 'અન સાં પ્રાણ, નેં પ્રાણ સાં પરાક્રમ' અનાજ જીવનના પ્રાણ સમાન છે, જેનામાં પ્રાણ છે એ બધાં પરાક્રમ (કાર્યો) કરી શકે છે. આવી ચોવકો જીવવા માટે અનાજનું કેટલું મહત્ત્વ છે, તે દર્શાવે છે.

આ રીતે જ 'ખાવા' અને 'પીવા' ને વણી લેતી ઘણી ચોવકોનો પ્રયોગ થાય છે. કોઈ વ્યક્તિની નબળી હાલત બતાવવા માટેની ચોવક છે: "અગ઼ીયા માની પુઠીયા પિંઢ. રોટલો આગળ અને એ પાછળ. રોટલા પાછળની દોટ! ગમે તેટલી મહેનત કરે, પણ પેટ ભરાય તેટલું 'પેટિયું રળી' ન શકે! એટલી કમનસીબી! આવી હાલત હોવા છતાં વ્યવહારમાં વધુ દેખાડો કરવા જાય, અને પછી તેની જે હાલત થાય તેના માટે બોધદાયક એક ચોવક છે "કરે વરો, પોય ચ઼ડે બરો 'કરે વરો' એટલે મોટો જમણવાર, એ અર્થમાં તેનો પ્રયોગ થયો છે, અને પછી "ચ઼ડે બરો! શબ્દાર્થ એ છે કે પછી 'તાવ ચડે'. 'બરો' એટલે તાવ. ટૂંકમાં ગજાથી વધારે જે મોટપ દેખાડવા જાય તેની હાલત ખરાબ થાય! એટલે જ ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે, "ચાદર પ્રમાણે સોડ તાણવી.

ઘણી વાર આપણને 'માથા મેળ' વગરની વાતો સાંભળવા મળતી હોય છે. જેનો કોઈ પાયો જ ન હોય. પાયા વગરની વાત! કચ્છીમાં સુંદર ચોવક છે: "કુનીકરે ક઼ડાકા, રબ કરે સ઼ડાકા. ચોવકોમાં ખાવા-પીવાની વાતને વણી લઈ બનેલી ચોવકો આપણે માણીએ છીએ. આ ચોવકમાં 'કુની' (એક પ્રકારનું માટી કે ધાતુનું વાસણ)માં કંઈ જ ન હોય અને સબડકા રાબ પીતા હોઈએ એમ ભરવાના. આ 'કુની' અને 'રાબ'નો પ્રયોગ કરીને વ્યક્ત એજ કરવામાં આવે છે કે, એ સાવ પાયા વગરની વાત છે.

કરવું કંઈક હોય અને પરિણામ કંઈક જુદું જ આવે ત્યારે કચ્છીમાં કહેવાય કે "કેંણ વ્યો કંસાર નેં થિઈ વિઈ થૂલી રાંધવા કંસાર બેઠા પણ બની ગઈ 'થૂલી'! ધાર્યું પરિણામ ન આવવું!

ગુજરાતીમાં પણ ખાદ્ય પદાર્થોને વણી લેતી કહેવતો છે, જેમ કે "કુલડીમાં ગોળ ભાંગવો એટલે કે છાનુંમાનું કામ પતાવી લેવું. કામને ખાનગી જ રાખવું એ જ વાત કચ્છી ચોવકમાં: "કુનડે મેં ગુ઼ડ જોરણૂં. આ રીતે બોલાય છે. કોઈની તાકાત બતાવવા એક ચોવકમાં 'પાણી'નો ઉપયોગ થયો છે. "કેર કિતરે પાણી મેં. એક બીજાના મુકાબલામાં કોઈની તાકાત માપવા આ ચોવક વપરાય છે.

તકલીફો વેઠ્યા પછી સારા દિવસો આવે એવી અમર આશા દર્શાવતી ચોવક છે. "ખારા ખાય સે મિઠા ખાય 'ખારા' એટલે ખારું અને 'મિઠા' એટલે મિષ્ટાન! એક ચોવકમાં 'ખીર' એટલે કે દૂધને વણી લેવાયું છે. "ખિલીકોડી ખીર પીયારે. જે નાનપણમાં કોડીથી રમ્યા હશે, તેને જ્યારે 'હસતી કોડી' એટલે કે ઊંધી કોડી જોવા મળતી ત્યારે એ સુકન ગણાતું. કોડીની રમતમાં તેની ચોક્કસ પ્રકારે ગણતરી પણ થતી! હસતી કોડી પડે તો દૂધ પીવાનાં શુકન! એ એક સારો સમય આવવાની શક્યતા દર્શાવતી

માન્યતા છે.

આજે પણ ઘણા પરિવારોના આંગણે ગાય-ભેંસ દૂઝતાં હોય પણ તેઓ દૂધ વેચવામાં નથી માનતા. એમ જ પીવડાવશે પણ વેચશે નહીં. તેઓ એમ માનતા હોય છે કે, દૂધ વેંચવું અને દીકરો વેચવો એ બન્ને સરખાં! કચ્છી ચોવક છે: "ખીર વિક્યો નેં પુતર વિક્યો સરખો. કારણ કે દૂધમાં તાકાત બહુ હોય છે, અને એટલે જ કચ્છીમાં કહેવાય છે કે, "ખીર મિણીં જો પીર! કોઈ વધામણીના પ્રસંગે પણ એમ કહેવાય છે કે, "ખીર આવઈ! એટલે કે 'વધામણી'! એવી કોઈ સારી વાત થતી હોય કે થઈ હોય તો "ખીર મેં જિજી ખન એમ કહીને હરખ વ્યક્ત કરાતો હોય છે, અને કોઈનો ગુસ્સો કે તકલાદી સંબંધ, સમય જતાં સમી જાય ત્યારે કહેવાય: "ખીર વારો ઉફાંણ સે કિતરી વાર? ગુજરાતીમાં પણ આપણે બોલતા હોઈએ છીએ કે "આ તો દૂધનો ઊભરો છે. એ ઊભરો સમી જાય એટલે સાચી સ્થિતિનો ખ્યાલ આવે. સારી બાબત, વસ્તુ આખરે સારી જ હોય છે. ચોવક છે: "ખીર ખટો તય છાય નૂં મિઠો, દૂધનું મહત્ત્વ પણ બતાવે છે, અને સારા-નરસા તરફ અંગૂલિનિર્દેશ પણ જોવા મળે છે.

__._,_.___

Posted by: Bhupendra Jesrani <jesranibd@yahoo.co.in>

Reply via web post

•

Reply to sender

•

Reply to group

•

Start a New Topic

•

Messages in this topic (1)

Have you tried the highest rated email app?

With 4.5 stars in iTunes, the Yahoo Mail app is the highest rated email app on the market. What are you waiting for? Now you can access all your inboxes (Gmail, Outlook, AOL and more) in one place. Never delete an email again with 1000GB of free cloud storage.

World's Best forwarded emails...

Spread a word to join amdavadis4ever-subscribe@yahoogroups.com

To translate the posted material into your native/regional language,
please visit http://translate.google.com/

Like us on facebook: amdavadi amdavadi

Visit Your Group