[amdavadis4ever] કેલિડોસ્કોપ - Gujarati (Posted by B D Jesrani)

 

Please use http://translate.google.com/ to translate this article to Language of your choice. સાદું જીવન એટલે કેવું જીવન? કેલિડોસ્કોપ: મોહમ્મદ માંકડ The ability to simplify means to eliminate the unnecessary, so that the necessary may speak.  - Hans Hofmann માણસની જરૂરિયાત જેટલી ઓછી એટલી એની સ્વતંત્રતા વધારે અને જેટલું ટેન્શન ઓછું એટલી નિરાંત વધારે અને સુખ વધારે. પરંતુ જરૂરિયાત બાબતમાં મર્યાદા નક્કી કરવાનું બહુ અઘરું છે, કારણ કે બધા માટે તે એકસરખી હોઈ શકતી નથી. આપણે ત્યાં મોટરકાર મોટપ અને લકઝરી ગણાય છે,જ્યારે ઈંગ્લેન્ડ-અમેરિકા જેવા દેશોમાં તે સામાન્ય મજૂર કે ક્લાર્ક માટે પણ જરૂરિયાતની વસ્તુ ગણાય છે. સ્થળ અને કાળ માટે જરૂરિયાતની વ્યાખ્યા ભિન્ન ભિન્ન થશે, એ જ રીતે દરેક વ્યક્તિ પ્રમાણે પણ તે ફરતી રહેશે. એક વ્યક્તિ માટે અમુક ગામ કે અમુક સ્થળે મોબાઇલ ફોન એકસમયે માત્ર મોભાની વસ્તુ હતા. હવે નાના નાના ગામમાં પણ એ જરૂરિયાતનું સાધન બની ગયા છે. આમ પોતાની જરૂરિયાત માટેની સાચી મર્યાદા વ્યક્તિ પોતે જ નક્કી કરી શકશે અને જેટલા પ્રમાણમાં તે તેને ઓછી કરી શકશે તેટલા પ્રમાણમાં તેને પોતાને જ લાભ થશે. સુખી માણસ વિષે ખલીલ જિબ્રાનની એક બહુ જ પ્રખ્યાત લઘુકથા છે. કોઈ એક રાજાને અસાધ્ય રોગ લાગુ પડયો. કોઈ સંતપુરુષે તેનો ઇલાજ બતાવ્યો કે,સુખી માણસનું પહેરણ લાવીને રાજાને પહેરાવવામાં આવશે તો તરત જ તેનો રોગ દૂર થઈ શકશે. રાજાને અને રાજદરબારના માણસોને એ વાત તો સાવ સામાન્ય લાગી. તરત જ સુખી માણસના પહેરણની શોધ શરૂ થઈ, પણ ત્યારે જ ખબર પડી કે, રાજ્યની દરેક વ્યક્તિને એક યા બીજા પ્રકારનું દુઃખ સતાવતું હતું. આખરે ઘણી શોધખોળ પછી ખબર પડી કે દરિયાકિનારે પડી રહેતો એક મસ્ત માછીમાર પોતાની જાતને બહુ જ સુખી માનતો હતો. રાજાના સેવકો તડામાર કરતા એની પાસે પહોંચ્યા અને તેના પહેરણની માગણી કરી. માછીમારે આશ્ચર્યથી કહ્યું, હું સુખી છું, પણ મારી પાસે પહેરણ નથી. પહેરણની ઝંઝટ હું રાખું શા માટે? મારે તેની જરૂર જ નથી. અત્યારના યુગમાં આટલી ઓછી જરૂરિયાતથી કોઈ જીવી શકે નહીં. અત્યારના યુગમાં આવું કોઈ હોઈ શકે નહીં અત્યારે એ વાત માત્ર એક દંતકથા જેવી લાગે,પરંતુ એ જ રીતે અત્યારના યુગમાં સુખ પણ એકાદ દંતકથાની વસ્તુ બની ગયેલ છે. થોરોએ સુખી જીવન જીવવા માટે માત્ર એક જ શબ્દ આપ્યો છે, ભારપૂર્વક વાપર્યો છે - જીૈદ્બૅઙ્મૈકઅ, જીૈદ્બૅઙ્મૈકઅ. જીવનને બને એટલું સાદું બનાવો. એમાંથી આંટીઘૂંટી, ચાલાકી, છળકપટ, છેતરપિંડી, ગ્રંથિઓ દૂર કરો. રહેણીકરણી, વર્તણૂક, વ્યવહાર શક્ય એટલાં સરળ બનાવો. આધુનિક માનવી માટે રોટી કમાવાની વાત જ એટલી અટપટી બની ગઈ છે કે, જીવનના બીજા મહત્ત્વના પ્રશ્નો વિષે તે ભાગ્યે જ વિચારી શકે છે. તેની મોટા ભાગની શક્તિ પૈસા કમાવવામાં વેડફાઈ જાય છે. પરિણામે આપણા યુગમાં સેંકડો અને હજારો લખપતિઓ હોવા છતાં સોક્રેટિસ કે એરિસ્ટોટલ ભાગ્યે જ એકાદ પેદા થાય છે. આઇન્સ્ટાઇન જેવી કોઈ વિભૂતિ જન્મે છે, પણ એ લખપતિઓમાંથી જન્મતી નથી. સોક્રેટિસ અને પ્લેટોની પરંપરામાં તેનું નામ આવે છે. પોતાને જેની જરૂર ન હોય એવી વસ્તુ સ્વીકારવાનો તેઓ ઇનકાર કરતા હોય છે. બિનજરૂરી ચીજો પાછળ કે પ્રશ્નો પાછળ પોતાની જિંદગી તેઓ બરબાદ કરતા નથી. સોક્રેટિસ વિષે એક એવી વાત છે કે, એક વાર સુંદર વસ્તુઓની મોટી દુકાનમાં તેના શિષ્યો તેને લઈ ગયા. સોક્રેટિસે દુકાનની વસ્તુઓ બહુ જ રસપૂર્વક જોઈ અને તેની કલાકારીગરીની પ્રશંસા કરી. એક શિષ્યે પૂછયું, "આમાંની કોઈ સરસ ચીજ લેવાની કે તેને પોતાની પાસે રાખવાની તમને ઇચ્છા નથી થતી?" સોક્રેટિસ કહ્યું, "ના, આ બધી વસ્તુઓ જોઈને મને ખૂબ આનંદ થાય છે. આપણા દેશના કલાકારો અને કારીગરો માટે મને માન થાય છે, પરંતુ તેમાંની કોઈ ચીજની મારે જરૂર નથી. હું તેને શા માટે સંઘરું? એમ તો, આપણા દેશમાં દવાઓ પણ બહુ સારી બને છે, પણ મારે જરૂર ન હોય એવી દવા મારે શા માટે લેવી જોઈએ?" ત્યાગ કે સાદગી અંદરની ચીજ છે. તેનો દેખાવ કરનારા પોતાની જાતને ઠગે છે, પરંતુ જે માણસ સ્પષ્ટ હોય તેનું વલણ સોક્રેટિસ જેવું જ હોય છે. આજનો માણસ પોતાની જિંદગીનો મોટો ભાગ બિનજરૂરી વસ્તુઓ ભેગી કરવામાં વેડફી નાંખે છે. પોતાને શાની જરૂર છે તેની ખબર તેને ક્યારેય પડતી નથી. માણસની પાયાની જરૂરિયાતો રોટી, કપડાં, મકાનનો વિચાર કરીએ. ખાવાની વાત આવે છે ત્યાં મોટા ભાગે પોતાને અનુકૂળ હોય એ ખાવાના બદલે બીજા લોકો- પોતાનાથી ચડિયાતા લોકો- જે ખાતા હોય છે તે ખાવાની કોશિશ માણસ કરે છે. પોતાને ન ફાવતું હોય તોપણ ડાઇનિંગ ટેબલ વસાવે છે. કપડાંની બાબતમાં પણ બીજા માણસનો જ વિચાર માણસ કરે છે. હું જે પહેરું છું તે બીજાને કેવું લાગશે? મારા વિષે બીજા માણસો શું ધારશે? એવા પ્રશ્નો તેને સતાવ્યા કરે છે. સારા ઘરની સ્ત્રીઓ ઉનાળામાં સિન્થેટિક યાર્નનાં કપડાં પહેરે છે અને ઘણી વાર અવનવા ચામડીના રોગોનો ભોગ બને છે. અંગ્રેજો અહીંથી ગયા પણ વારસામાં એમના ઠંડા પ્રદેશનો પોશાક આપણને આપતા ગયા. ઉનાળામાં ગરમ દિવસોમાં પણ કોટ, પેન્ટ, ટાઈ અને નાયલોનનાં મોજાંની ગંદી વાસ આપણે છોડી શકતા નથી. મકાનની વાત પણ એવી જ વિચિત્ર છે. દરેક વ્યક્તિનો સ્વભાવ ભિન્ન હોય છે એ જ રીતે તેની રહેવાની રીત પણ ભિન્ન હોય છે. છતાં માણસ પોતાને અનુકૂળ હોય એવું મકાન બાંધવાના બદલે પોતાના પડોશી કે સગા કરતાં વધારે સારું મકાન બાંધવાની કોશિશ કરે છે. એ મકાન કદાચ તેના પાડોશી કે સગા માટે અનુકૂળ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના માટે તો તે બોજારૂપ જ હોય છે. મકાન બનાવ્યા પછી તેને સજાવવામાં આવે છે અને પછી એ હાથી જેવા મકાનને એવું જ સજાવેલું રાખવા માટે જિંદગીના બાકીના દિવસો માણસ વેડફી નાંખે છે. થોડાં વરસ પહેલાં એક સમાચાર વાંચ્યા હતા. ગાંધી વિચારસરણીથી પ્રભાવિત થયેલ બ્રિટિશ આર્િકટેક્ટ લોરી બેકરે સુંદર અને ટકાઉ મકાનો કેટલી સસ્તી રીતે બનાવી શકાય તે ત્રિવેન્દ્રમમાં બતાવ્યું હતું. નાળિયેરીનાં થડ અને રેસા, પથ્થર, ચૂનો, નળિયાં, ઈંટો અને અન્ય સ્થાનિક સામગ્રીમાંથી તૈયાર કરવામાં આવેલ ત્રેવીસ ચોરસ મીટરના ક્ષેત્રફળના મકાનની કિંમત માત્ર દોઢેક હજાર રૂપિયા જ થતી હોય છે. તેમાં રહેવાના ઓરડા ઉપરાંત રસોડું, જાજરૂ, સ્ટોરરૂમ જેવી સગવડો પણ હોય છે. પંદરેક હજાર રૂપિયામાં તો ઘણું મોટું મકાન બનાવી શકાય છે. તેમાં ચાર બેડરૂમ, ત્રણ બાથરૂમ, એક બેઠકખંડ, રસોડું વગેરે આવી શકે છે. આજે કદાચ કિંમતમાં થોડો વધારો થયો હશે છતાં આ મકાનોમાં કાચ, સિમેન્ટ અને લોખંડ ઓછાં વાપરવાનાં હોવાથી તેની કિંમતમાં બહુ વધારો તો નહીં જ થયો હોય. પરંતુ માણસ સગવડવાળું મકાન ઇચ્છતો નથી, તેના પોતાના પાડોશી કરતાં કે સગા કરતાં વધારે ભપકાદાર મકાન ઇચ્છે છે અને એ જ એની બેચેની અને દુઃખનું મૂળ છે. ગાંધીઆશ્રમ જોઈને કોઈને પણ નવાઈ લાગે કે આવા સ્થળે, આવી સ્થિતિમાં રહીને ભારતનો પરમ પુરુષ દેશના અને દુનિયાના રાજકરણમાં કઈ રીતે સક્રિય રહી શકતો હશે? આજે એવી સ્થિતિમાં રહીને એક સામાન્ય ઓફિસર એક સામાન્ય ઓફિસ ચલાવવાનું પણ ભાગ્યે જ પસંદ કરશે. ગાંધી ગયા અને ગાંધીવાદીઓએ ગાંધીની સાદગીનું ખોળિયું ઓઢી રાખ્યું, પણ અંદર ઇચ્છાઓ સળવળતી રહી, પરિણામે સાદગીના દંભનો જન્મ થયો. સાદગીની વાત બહુ સૂક્ષ્મ છે. તે એક વ્યક્તિગત વાત છે. તેના માટે કોઈ સર્વસામાન્ય નિયમ બનાવી શકાય તેમ નથી. ગાંધી માટે જે શક્ય હોય એ બીજા માટે શક્ય ન પણ હોય અને સાદગી એ તો ભાર ઓછો કરવાની વાત છે. દરેકે પોતે તે ઓછો કરવો પડે છે. માત્ર અંચળા નીચે એ ભાર ઢાંકી દેવાથી કશો ફેર પડી શકતો નથી. પોતાના માટેની સાદી જરૂરિયાત માણસ પોતે જ નક્કી કરી શકે છે. વિશ્વામિત્ર ઋષિ અને જનકરાજાની સાદી જરૂરિયાતોમાં બહુ મોટો ફેર હોઈ શકે છે. ઇસ્લામના બીજા ખલીફા હજરત ઉમર પાસે કોઈ એક રાજ્યના ગવર્નર બહુ ભપકાદાર કપડાં પહેરીને આવ્યા. ખલીફા એથી નારાજ થઈ ગયા. બીજી વાર એ જ માણસ સાવ થાગડથીગડ, મેલાંઘેલાં કપડાં પહેરીને આવ્યા. ખલીફા ફરી નારાજ થઈ ગયા.   સાદગી એ સ્વીકારવાની વસ્તુ છે, દેખાડવાની વસ્તુ નથી. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે, નીરોગી રહેવા માટે બે-ચાર કોળિયા ઓછું ખાવું જોઈએ, પરંતુ એ વાત માત્ર આપણે પોતે જ નક્કી કરી શકીએ છીએ, કારણ કે દરેકની ભૂખ અને ખોરાકની જરૂરિયાત જુદી જુદી હોય છે. નીરોગી રહેવા માટેનો નિયમ એવો નથી કે અમુક કોળિયા જ ખાવું; નિયમ એવો છે કે જરૂર હોય એ કરતાં બે-ચાર કોળિયા ઓછા ખાવા. આ જ વાત સાદગીને લાગુ પડે છે. જે માણસ પોતાની ઇચ્છાઓ કરતાં થોડું ઓછું સ્વીકારે છે તે સાચા અર્થમાં સાદી, સરળ, સુખી જિંદગી વિતાવી શકે છે. તેને દંભ કરવાની જરૂર પડતી નથી.

__._,_.___

---

Posted by: imamdavadi@ymail.com

---

Reply via web post

•

Reply to sender

•

Reply to group

•

Start a New Topic

•

Messages in this topic (6)

World's Best forwarded emails...

Spread a word to join amdavadis4ever-subscribe@yahoogroups.com

To translate the posted material into your native/regional language,
please visit http://translate.google.com/

Visit Your Group

• New Members 82

• Privacy • Unsubscribe • Terms of Use

.

__,_._,___